بحران های زیست محیطی

بحران های زیست محیطی در ایران

امروزه بحران محیط زیست یکی از جدی ترین بحران ها در سطح جهان است و هر کشوری برای حفاظت از محیط زیست خود برنامه ها و راهکارهایی دارد. اگرچه کشور ایران که جزو کشورهای خشک و نیمه خشک است و با بحران کم آبی، تغییرات اقلیمی و مشکلات زیست محیطی مواجه است، هیچ مبنای برنامه ای برای حفاظت از محیط زیست آنچنان که باید ندارد.

به گفته کارشناسان، اگر به محیط زیست ایران نگاه کنیم، متوجه می شویم که همه عوامل محیطی در این کشور در بحران و جوشش هستند. جمعیت ایران بدون توجه به توانایی ها و منابع آن افزایش یافته و در نتیجه ردپای اکولوژیکی آن به میزان قابل توجهی افزایش یافته است.

بررسی ها نشان می دهد که در طول چهل سال گذشته بیش از 20 میلیون هکتار از مراتع تغییر یافته و بسیاری از گونه های جانوری و گیاهی ناپدید شده اند. پتانسیل اکولوژیکی زمین کشاورزی هر چه باشد، به طور نابرابر و ناپایدار تکامل یافته است. بیش از 86 میلیارد متر مکعب آب تجدیدپذیر از کشاورزی برداشت می شود در حالی که شکاف عملکرد حدود 60 درصد است. این بدان معناست که تنها 40 درصد از پتانسیل عملکرد محصولات در ایران به محصولات قابل برداشت تبدیل می شود و از این میزان حدود 30 میلیون تن به ضایعات تبدیل می شود.

کمبود منابع آب

یک محاسبه ساده نشان می دهد که میزان منابع آب در ایران بسیار حیاتی است.

بر اساس آخرین اطلاعات وزارت نیرو، منابع آبی ایران 88 میلیارد مترمکعب و سرانه آب ایران 1100 مترمکعب برای هر نفر است.

بر اساس شاخص فالکون مارک که یکی از شناخته‌شده‌ترین شاخص‌ها برای اندازه‌گیری مصرف آب یک کشور است، زمانی که سرانه آب کمتر از 1700 متر مکعب باشد، کشوری دچار تنش آبی است. و در صورتی که این مقدار کمتر شود، کشور دچار کمبود مطلق آب خواهد شد.

کارشناسان در این باره می گویند: محیط زیست ایران با ساخت سدهای بی رویه آسیب شدیدی دیده است که برخی از آنها مسیر رودخانه ها را منحرف کرده و آسیب های زیست محیطی قابل توجهی به بار آورده است. مثلاً سد گتوند در خوزستان بر روی تلی از نمک ساخته شده است. در نتیجه، آبی که اکنون در کارون، طولانی‌ترین رودخانه ایران جاری است، شور است و بسیاری از زیستگاه‌ها را از بین برده است. همپنین در اکثر موارد، مانند غرب ایالات متحده در قرن 19 و 20، منابع زیرزمینی به طور تصادفی و بی رحمانه در حال تخلیه بودند. علاوه بر این، آب‌های سطحی به‌جای پیروی از مسیر طبیعی خود، که نتیجه میلیون‌ها سال تغییرات طبیعی زمین است، عمداً به مکان‌های خاصی منحرف شده‌اند.

جنگل زدایی و بیابان زدایی

بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، مساحت جنگل های اردیبهشت ایران در سال 1900 حدود 19 میلیون هکتار بود، اما این رقم در سال 2012 به 4.14 میلیون هکتار کاهش یافت. بر اساس گزارش موسسه اقتصاد تجارت، وسعت جنگل های ایران به 7.10 میلیون هکتار در سال 1391 کاهش یافت. 2015 و از سال 1900 تا کنون 43 درصد تخریب شده است. بیشتر مناطق جنگلی باقیمانده در رشته کوه های البرز در نزدیکی دریای خزر و در رشته کوه های زاگرس قرار دارند.

جنگل ها علیرغم اهمیت ویژه ای که داشتند در این سال ها با تهدیدات مختلفی از جمله آتش سوزی عمدی، قاچاق الوار، هیزم، آفات و بیماری ها مواجه بودند و روزانه از تعداد آنها کاسته می شد.

تالاب ها

وضعیت تالاب های ایران اصلا خوب نیست و نمونه بارز آن دریاچه ارومیه است. این دریاچه سال هاست که خشک شده و احیای آن کار بسیار سختی بوده و هزینه های زیادی صرف آن شده است.

کارشناسان در این باره می گویند: تالاب‌ها بخش مهمی از هر اکوسیستمی هستند که مزایا و ارزش‌های زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی منحصربه‌فردی را ایجاد می‌کنند. تلاش می شود مشکل خشک شدن تالاب ها به ویژه در مورد دریاچه ارومیه حل شود. این در حالی است که به گفته تجریشی، معاون سازمان حفاظت محیط زیست، 18 تالاب در ایران به طور کامل خشک شده و 24 تالاب در وضعیت بحرانی قرار دارند.

وضعیت آشفته کشاورزی

بر اساس تحقیقات، وضعیت آشفته کشاورزی بیشترین آسیب را به منابع آبی وارد کرده است و پیامدهای آن خشک شدن تالاب ها، فرسایش خاک، فرونشست زمین، بیابان زایی، شور شدن خاک و پیدایش مراکز جدید ریزگردها، استفاده از سموم و مواد شیمیایی است. مصرف کود در کشاورزی ایران بسیار فراتر از استانداردهای جهانی است و بی توجهی به تاریخ انقضا سموم عمر مفید آنها را افزایش می دهد و تهدیدی برای سلامت مردم محسوب می شود.

آلودگی هوا

حتی در فصول سرد سال که پایدارتر از وارونگی است، آلودگی هوا در برخی از شهرهای بزرگ از جمله تهران، ناشی از سوخت ناقص، سوختن گازوئیل و ... نفس مردم را بند آورده است. سهم انرژی پاک در مصرف انرژی ایران بسیار ناچیز است. در حالی که ایران پیش نیازهای استفاده از انرژی خورشیدی و بادی را دارد.

ایران سال هاست که جزو ده کشور برتر تولید کننده گازهای گلخانه ای در جهان بوده است. مدیریت سرزمینی ایران به قدری ناپایدار و ناکارآمد بوده است که نه تنها آسیب جدی به جغرافیای ایران وارد کرده است، بلکه به گرم شدن زمین نیز کمک شایانی کرده است.

در واقع کاهش و رفع معضلات زیست محیطی در ایران و همچنین لزوم بازنگری در برنامه های توسعه در راستای توسعه پایدار، نیازمند همکاری و همفکری جامعه جهانی و کارشناسان فنی است تا بتوان با استفاده از فناوری های نوین، مشکلات زیست محیطی را حل کرد.